Paradoksalnie atmosfera w szkole, a także bezpieczeństwo naszych dzieci w niej, zależą między innymi od tego, co dzieje się poza szkołą, a mianowicie od tego, co dzieci i młodzież robią w internecie. Rozważania o tym, co my możemy zrobić, by wzmocnić bezpieczeństwo szkół naszych dzieci, zaczęliśmy od problemu zaniechania. Tym razem zajmiemy się wątkiem relacji społecznych w sieci.
Relacje w sieci
Relacje z rówieśnikami w szkole dla większości z nas kończyły się wraz z wyjściem ze szkoły. Ewentualnie były przedłużane przez spotkania na podwórku lub zadzwonienie do kogoś. Obecnie znaczna część naszych dzieci nie ma odpoczynku od relacji społecznych, bo wraz z wyjściem ze szkoły przenoszą się one do internetu. Czasami wręcz można odnieść wrażenie, że to szkoła jest przedłużeniem tego, co dzieje się między dziećmi w sieci.
Dane z badania „Rówieśnicy 2026” Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę:
71% dzieci w wieku 10–12 lat korzysta z WhatsAppa. Potem młodzież przenosi się do Messengera, z którego korzysta 88% młodzieży w wieku 13–15 lat i 93% młodzieży w wieku 16–17 lat. Z YouTube’a korzysta ponad 90% respondentów każdej z tych grup. Z gier online korzysta 80% respondentów w wieku 10–17 lat (90% chłopaków, 67% dziewczyn).
Ponad połowa respondentów doświadczyła nieprzyjemnych wiadomości. Podobnie jest z wykluczeniem z grupy w internecie. 26% zetknęło się z groźbami przez internet, a tyle samo z rozsyłaniem kompromitujących treści.
Wyzwania związane z korzystaniem z internetu i gier przez młodzież są cztery. Konfrontacja z tymi wyzwaniami może być trudna i przygnębiająca. Dlatego już teraz daję znać, że w dalszej części artykułu są rozwiązania, które mogą dać nam, rodzicom, poczucie sprawstwa i możliwości działania w trudnych sytuacjach.
Podkreślmy też jasno: naszym wyzwaniem nie jest uznanie internetu i telefonów za zło. Naszym zadaniem jest przywrócenie im miejsca, w którym służą i pomagają, a nie szkodzą.
1. Brak kontroli nad tym, co się dzieje w internecie
Jeśli uczniowie są w konflikcie w szkole lub nawet na ulicy, wówczas jest szansa, że ktoś będzie tego świadkiem. Zwiększa się szansa na reakcję dorosłych, którzy mogą nawet nie zobaczyć konfliktu, ale dostrzec problem poprzez wyraźne emocje na twarzy dziecka. W przypadku internetu nie ma takiej możliwości. Nie ma możliwości reakcji ani skonfrontowania sytuacji przez dorosłego. W sytuacji internetowej dorosły rzadko ma szansę powiedzieć, że coś jest nie w porządku, bo go tam po prostu nie ma.
Kiedy dziecko wpada w nieodpowiednie towarzystwo, pojawiają się dorośli, którzy przeklinają, nawołują do przemocy i zaczynają zaczepiać nasze dzieci, jest duża szansa, że ewentualny świadek się tym zainteresuje. Nie ma na to szans podczas gier internetowych, w których dzieci ze słuchawkami na uszach często grają z dorosłymi ludźmi, którzy podczas brutalnych gier przeklinają, używają rasistowskich lub nacjonalistycznych haseł. Często nie ma szans na to, żeby skontrolować, co takie osoby wysłały naszym dzieciom przez czat, Discorda czy inne miejsce kontaktu między graczami.
2. Brak bezpośredniego kontaktu obniża naturalne bariery społeczne
Przez to, że rówieśnicy nie widzą efektów swoich działań w internecie, pozwalają sobie na znacznie więcej. W sporze na korytarzu zobaczenie krzywdy drugiej osoby może automatycznie uruchomić w sprawcy lub świadkach empatię, a co za tym idzie – reakcję polegającą na bronieniu tej osoby lub chociaż zahamowanie działania. Osoba siedząca przed telefonem lub komputerem nie ma tego hamulca, dlatego komunikaty nadawane w sieci są dużo mocniejsze od tych przekazywanych „na żywo”.
Ponadto niebieski ekran, tempo przerzucania rolek i emocje wynikające z gier zwiększają napięcie, co jeszcze bardziej zwiększa prawdopodobieństwo przekroczenia barier społecznych.
Sieć bardzo często staje się ściekiem niewygodnych i bardzo mocnych treści. Kiedy dziecko spotka się z mocnymi treściami (przekleństwami, obrazami, sytuacjami), często nie wie, jak się zachować. Jako nastolatek czasami wstydzi się dorosłych, a zarazem nie chce zostać z tymi treściami sam. Dlatego ściekiem takich treści mogą być grupy i relacje rówieśnicze na WhatsAppie lub Messengerze. Pojawiają się tam treści drastyczne, pornograficzne i przerażające. Nie dlatego, że dzieci są wulgarne, tylko dlatego, że kiedy dostają jakąś treść, nie mogą jej unieść same, a dzieląc się nią z rówieśnikami i obśmiewając te treści (bo przecież nie pokażą swojego strachu w miejscu, gdzie 75% osób doznało przemocy), próbują zmniejszyć swój lęk, równocześnie jednak zwiększając napięcie u osób, które otrzymały od nich te treści.
3. Desensytyzacja
Wielokrotne wystawienie się na drastyczny bodziec z czasem zmniejsza poziom reakcji organizmu na ten bodziec. Jeśli dzieci i młodzież spędzają ogromne ilości czasu na grach ukazujących zabijanie, kradzież czy inną przemoc, ich naturalne alarmy w takich sytuacjach przestają działać. Jeśli w sieci są świadkami języka przemocy oraz przemocy między rówieśnikami, coraz rzadziej zaczynają odczuwać to jako przekroczenie normy.
Wpływa na to także wspomniany wcześniej problem odcięcia od reakcji osoby, która jest ofiarą przemocy. Skoro nie widzę, jak dużo bólu sprawia komuś jakiś komunikat, nie czuję, że jest to złe.
Jeśli młodzież używa języka przemocy oraz korzysta z filmów i gier o drastycznych treściach, może potem w szkole nie zauważyć przekroczenia niebezpiecznych barier. Skrajne sytuacje, gdy ktoś przenosi sytuacje z sieci do świata rzeczywistego, stwarzając zagrożenie dla czyjegoś zdrowia i życia, a wręcz mając plan ich naruszenia, pokazują, jak daleko może sięgać desensytyzacja.
4. Brak odpoczynku od relacji społecznych
Bycie w grupie społecznej jest bardzo ważnym elementem życia nastolatka. To nie jest nic nowego, podobnie jak to, że bycie w grupie społecznej wiąże się z wysiłkiem emocjonalnym. W grupie społecznej często trzeba dbać o to, jak się wypada – szczególnie teraz, kiedy jedną z form przemocy jest ośmieszanie poprzez nagrywanie się nawzajem przez nastolatków.
Kiedyś nastolatki podejmowały ten wysiłek relacyjny w szkole, ewentualnie na spotkaniach lub zajęciach dodatkowych. Potem jednak w swoich domach były odcięte od relacji rówieśniczych. Mogły albo zająć się swoimi zainteresowaniami, albo spędzić czas z rodzicami, być może na wspierającej rozmowie o trudnych relacjach.
Obecnie znaczna część nastolatków wraca do domu, by… znowu być w relacjach społecznych, tylko jeszcze trudniejszych, bo w internecie, który jest tym samym co szkoła, tylko że już „bez trzymanki”. Mózg nie ma kiedy się zregenerować, poziom stresu się nie obniża, a poziom korzystania z regulacji poprzez bezpieczne relacje z rodzicami zmniejsza się na rzecz ciągłego siedzenia w internecie.
Zestaw tych wyzwań powoduje, że nastolatek pozostawiony sam w sieci jest pod niezwykłą presją, która często nie ma nic wspólnego z tym, jakie ma środowisko szkolne, czy panuje tam dobra atmosfera i czy dorośli reagują na trudne sytuacje.
Co my możemy zrobić?
1. Wziąć odpowiedzialność
To my, rodzice, dajemy dzieciom telefony, określamy zasady korzystania z nich, podobnie jak z innych urządzeń elektronicznych w domu. To my podpisujemy umowy na świadczenie usług telekomunikacyjnych i niech to nie będzie pustym gestem. Musimy zrozumieć, że tam, gdzie jest nasz podpis, jest nasza odpowiedzialność, a co za tym idzie – decyzyjność.
Ciekawym rozwiązaniem jest niedawanie dziecku telefonu czy komputera na własność, tylko traktowanie ich jako rzeczy należących do rodziców. Wówczas są one udostępniane dziecku na określonych zasadach. Może to być numer tylko i wyłącznie do dyspozycji dziecka itp., ale jasne określenie granic decyzyjności może być istotne w późniejszym czasie.
Bardzo trudnym momentem jest ten, w którym jako rodzice czegoś zakazujemy. Trzeba zaakceptować wówczas nasze naturalne role. Rolą rodziców jest stawianie granic (w sensie określania zasad i norm w domu), a rolą dzieci jest frustrowanie się. Nastolatki czasem nie rozumieją szerszego kontekstu naszych działań – i nie muszą. Przyjdzie to z czasem. Nie oczekujmy podziękowań i zrozumienia. Etap stawiania tych granic będzie szczególnie trudny w sytuacji silnego uzależnienia od mediów społecznościowych lub gier. Tutaj być może warto wprowadzać zmiany w konsultacji ze specjalistą.
„Możesz korzystać z rzeczy, za które odpowiadam, jeśli uszanujesz tę odpowiedzialność. Jeśli nie respektujesz moich zasad, to nie możesz korzystać z tych rzeczy, dopóki się w tym zakresie nie dogadamy”. To naturalna zasada, która obowiązuje także w dorosłym świecie, bez udziału dzieci. Wypożyczanie samochodu, wynajem mieszkania, zasady w pracy – wszystko to opiera się na tych zasadach.
2. Towarzyszenie, niekoniecznie zakaz
Nie chodzi o to, żeby zabronić korzystania z internetu czy elektroniki. W dzisiejszym świecie jest to bardzo trudne do wykonania, tym bardziej że często szkoła lub różne urzędy oczekują korzystania z nich.
Chodzi o to, żeby nastolatek nie był w tym sam albo nie pozostawał z równie zagubionymi rówieśnikami. Podstawą na pewno jest rozmowa. Jeśli Twoje dziecko samodzielnie korzysta z internetu, to przynajmniej raz w tygodniu dobrze byłoby o tym porozmawiać. Czy nie pojawiły się trudne treści? Jak wyglądają relacje w grupie?
Jeśli dziecko korzysta z gier online, usiądź z nim. Niech Ci pokaże, co tam robi. Zobacz, jak wygląda interakcja między graczami (w niektórych grach np. jest ona niemożliwa), a jeśli masz otwartość – zagraj razem z nim. Ewentualne wspólne spóźnienie się lub zasiedzenie przed ekranem to też dobry materiał do rozmowy i wyciągania wniosków. Podobnie rzecz się ma z materiałami na YouTubie czy wykorzystaniem sztucznej inteligencji.
Osobnym tematem są grupy społeczne w mediach społecznościowych. Dziecku nie wolno samodzielnie z nich korzystać przed ukończeniem 13. roku życia, co wcale nie znaczy, że ma w nich zostać samo po 13. urodzinach. Moim zdaniem, ze względu na potencjalne treści rodzic powinien mieć wgląd w grupy społeczne swojego dziecka.
Nie powinno to być jednak potajemne kontrolowanie telefonu dziecka – to nie jest w porządku. Tak mocny krok może być zrozumiały w obliczu silnego zagrożenia. Wówczas oznacza to, że zawiódł punkt pierwszy – stawianie zasad i wzięcie odpowiedzialności za to, by nie pozwalać dziecku być samemu tam, gdzie się o nie boimy.
Bliższy relacji może być bardzo jasny komunikat: „Możesz korzystać z grupy na WhatsAppie, ale jesteśmy razem przed komputerem, wspólnie patrzymy, co się dzieje, i możemy o tym rozmawiać”. Dlaczego tak? Szczerość to jedna rzecz, drugą natomiast są tajemnice, które nastolatek potrzebuje mieć przed rodzicami. Jednak niech te tajemnice dotyczą bezpośredniego kontaktu z kolegami i koleżankami, gdzie nie działają wcześniej opisane obciążenia sprzyjające drastycznym treściom, a także ktoś może zareagować w razie zagrożenia.
3. Współpraca dorosłych
Szczera rozmowa w grupach rodzicielskich jest bardzo ważna. Jeśli wszyscy, a przynajmniej większość rodziców w klasie, jasno określi swoje standardy dotyczące zasad korzystania przez dzieci z telefonów i komputerów, wówczas nie pojawi się ryzyko, że np. Wasze dziecko zostanie wykluczone, bo jego rodzice kontrolują grupę. Ten sam „problem” będą miały inne nastolatki w klasie i wówczas oprzemy się na prawidłowej zasadzie: „Rolą rodzica jest stawianie granic, rolą dzieci jest frustrowanie się nimi”.
Współpraca rodziców pozwoli uniknąć sytuacji, w której grupa nastolatków będzie przekraczać zasady z wykorzystaniem jednego z nich. Będziemy wiedzieli, że odwiedzając tego lub innego kolegę, nasze dziecko nie będzie wystawione na niebezpieczne treści.
Taka współpraca pozwoli też rozmawiać w odpowiedzi na koronny argument dzieci i nastolatków: „Wszyscy mogą, tylko nie ja!”. Jeśli komunikujecie się z innymi rodzicami, wiecie, jak to wygląda naprawdę w innych domach.
Swoją rolę może tutaj odegrać szkoła, choć nie możemy zapominać, że ingerencja w to, co dzieje się w naszych domach, nie jest jej podstawową funkcją. Niemniej często w jej interesie leży współpraca z rodzicami w tym zakresie, ponieważ bardzo duża część konfliktów, które mają miejsce w szkole, wynika z tego, co młodzież robi w internecie.
4. Respektowanie ograniczeń wiekowych, zasad szkolnych i prawa
Większość aplikacji, gier i filmów ma bardzo jasno określony wiek, od którego dziecko może z nich korzystać. Przekraczanie tych ograniczeń w bardzo wielu sytuacjach oznacza wystawianie dziecka na treści, które przerastają jego możliwości.
Producenci rzadko są tak odpowiedzialni, żeby przesadzać z ograniczeniami wiekowymi. Ba, częściej jest przeciwnie, dlatego czasem rodzice podejmują decyzje (patrz: „biorą odpowiedzialność”) bardziej restrykcyjne niż propozycje producentów. Jeśli decydujesz się na przekroczenie tych ograniczeń, rób to świadomie, najlepiej towarzysząc dziecku lub wcześniej samodzielnie zapoznając się z daną aplikacją, grą czy treścią.
Dodatkowym istotnym wsparciem są działania prawne i instytucjonalne, będące odpowiedzią na liczne sytuacje związane z mediami społecznościowymi i telefonami. Jeśli szkoła określa swoje zasady, nie zgadzajmy się, by dziecko je łamało. Podobnie postępujmy, gdy takie zasady określa państwo.
5. Własny przykład
Odpowiednie korzystanie z telefonów, komputerów i telewizji jest wyzwaniem nie tylko dla młodzieży, ale i dla rodziców. Bliskie jest mi założenie: „Korzystaj z elektroniki tak, jakbyś chciał, żeby robiły to Twoje dzieci”. Nie musimy brać telefonu do toalety, nie musimy z nim zasypiać. Nie musi być naszym towarzyszem podczas posiłku ani być wiecznie w naszej kieszeni. Zasada „korzystam, kiedy chcę, a nie kiedy powiadomienie mnie zawoła” też czasami pokazuje naszą hierarchię wartości.
Czy to znaczy, że mamy korzystać dokładnie tak samo jak nasze dzieci? Niekoniecznie. Jeśli masz jasny powód, dla którego Twoje zasady się różnią, mogą one być różne. Niemniej dość często to, co uznajemy za szkodliwe dla naszych dzieci, szkodzi też nam.
Może być tak, że powyższe wyzwania wydają Ci się ogromne. Ba… może nawet „nienormalne”. To prawda, że zmiany mogą być trudnym procesem, bo zmieniły nam się „normy”. Tyle że skutki obecnych „norm” są zatrważające, o czym świadczy przyczyna będąca inspiracją tego artykułu – ataki nastolatków z użyciem ostrych narzędzi w szkołach naszych dzieci. Dlatego wierzę, że warto podjąć to wyzwanie.
